با سلام و احترام 

استانداری محترم آذربایجان غربی 

تبیین بحران آب و ناکارآمدی الگوهای سنتی در زمینه آبخیز داری در استان آذربایجان غربی باید بگونه ای طراحی شود که کاملا عملیاتی در استان و حتی سایر استانهای کشور باشد .به ویژه در مناطق نیمه خشک و کوهستانی بطوریکه ضعف ها و روش های سنتی آبخیزداری را پوشش دهد .

در این طرح جامع استقرار سیستم آبخیزداری هوشمند و یکپارچه مبتنی بر آمایش سرزمینی و طبیعت استان و داده های نوین و هوشمند لحاظ شده است .( IH. .wmsintegrateted hybrid watershed Management  system)

مقدمه »»»»»»

آب بعنوان مسئله امنیت ملی در دهه های اخیر از یک چالش محیط زیستی به یک بحران چند بعدی با ابعاد اقتصادی.. اجتماعی.. أمنیتی و سیاسی تبدیل شده است . 

کاهش شدید منابع آب تجدید پذیر. افزایش تقاضای غیر قابل کنترل .. تخریب حوزه های آبخیز و فرونشست زمین و افت کیفیت خاک همگی نشانه هایی از شکست مدلهای سنتی مدیریت منابع آب و آبخیزداری هستند . 

استان آذربایجان غربی با متوسط بارندگی 240 میلی متر در سال که کمتر از 1/3 میانگین جهانی است و توزیع نامتوازن مکانی و زمانی بارش ذاتا استانی شکننده از لحاظ منابع آب است گر چه میزان بارش متوسط استان در مناطق غرب امیدوار کننده به نظر می‌رسد .با این حال شدت بحران فعلی بیش از آنکه ناشی از اقلیم باشد حاصل ضعف در مدیریت آب و تصمیم گیری جزیره ای (بسیار مخرب ) و عدم استفاده از فناوریهای نوین در مدیریت حوضه های آبخیز استان است . 

بعنوان مثال بیش از 85% منابع آب تجدید پذیر استان بر داشت میشود که آستانه بحران جهانی  حدود 40% است .نرخ فرونشست زمین در برخی از مناطق استان به 10 الی 150 سانتی متر در سال رسیده است .که در دنیا بی سابقه است. در حالی که راندمان مصرف آب کشاورزی در بسیاری از مناطق استان کمتر 40% است .

1) ضرورت و فلسفه طرح :

استان آذربایجان غربی با سه بحران هم زمان در زمینه آب روبرو است .

الف ) افت شدید منابع آب زیرزمینی 

ب ) فرسایش خاک ( بیش از 600 هزار تن در سال ) 

  پ ) سیلابهای مخرب و بی ثمر 

روشهای سنتی آبخیزداری از جمله بند خاکی .گابیون .سدهای کوتاه محلی بدون پایش  فاقد هوشمندی نگهداری و جهت گیری اقتصادی و داده محوری هستند .ولی این طرح نوین آبخیزداری را از یک فعالیت عمرانی منفعل به یک سیستم زنده هوشمند و مولد اقتصادی تبدیل میکند . 

2) تعریف سیستم پیشنهادی »»»» سیستم نوین پیشنهادی یک مدل ترکیبی طبیعت محور  و مهندسی ..هوش مصنوعی..مشارکت محلی است که در مقیاس حوزه آبخیز (نه پروژه ای و نقطه ای ) اجرا می‌شود . 

ارکان اصلی سیستم »»»»»»»»»

1) آبخیزداری سازه ای هوشمند 2) آبخیزداری زیستی و اکولوژیک 

3) آبخیزداری دیجیتال ( پایش و تصمیم سازی) .

4) پیوست اقتصادی و معیشتی  5) حکمرانی و نگهداری پایدار 

ساختار فنی سیستم و جزئیات عملیاتی »»»»»»»»»»»»»

الف ) لایه اول »» مدیریت روان‌آب و سیلاب (سازه نوین ) 

ب ) بند های پله ای نفوذ محور هوشمند جایگزین بندهای سنتی خاکی طراحی بصورت پله ای و نفوذی (permeable check  Dams) دارای لایه های ژئوتکنیکال و سنگ چین مهندسی شده 

ویژگی کلیدی »»»»»»

%70 آب عبوری را نفوذ می‌دهد .که فقط 30%را کند هدایت می‌کند . رسوب‌گیری کنترل شده ( نه پر شدن سریع )   که مناسب برای اقلیم آذربایجان غربی می‌باشد . 

ب ) آبگیرهای پخش سیلاب چند منظوره »»» در این روش آبگیرها بصورت پهنه ای ( نه مخزنی ) طراحی میشود و هدایت سیلاب به طرف اراضی کم بازده و باغات دیم .مراتع اصلاح شده انجام می‌پذیرد .در این روش کارکردی تغذیه مصنوعی آبخوان انجام می‌شود و افزایش رطوبت خاک تا عمق 2 الی 4 متر محقق می‌شود .در نتیجه اوج سیلاب تا 60% کاهش می یابد . 

پ ) لایه دوم »»» آبخیزداری زیستی - احیای خاک و ایجاد پوشش گیاهی 

1) مهندسی خاک ( soil  Engineering )

در این مرحله افزایش ماده آلی با کود سبز .. کمپوست محلی .. پیوچار که همان زغال زیستی است انجام می‌شود هدف از این اقدام افزایش ظرفیت نگهداری آب خاک تا 3 برابر است .در این صورت درختان و پوشش گیاهی از منابع آبی بصورت بهینه استفاده کرده و مسیر و منابع آبی فصلی بطور علمی مدیریت می‌شود .

2) کاشت پوشش گیاهی هوشمند ( نه نهال کاری کور کورانه ) در این اقدام الگوی کاشت منحصرا در اختیار گونه های بومی و مقاوم قرار خواهد گرفت . از جمله بادام کوهی ..پسته وحشی...زالزالک ..ارژن 

در این مدل کاشت بصورت نواری در خطوط تراز ترکیب درخت و درختچه ..گیاه علوفه ای خواهد بود .

نتیجه این روش تثبیت خاک ..تولید اقتصادی در حوزه کشاورزی و دامی و کاهش تبخیر آب از سطح خاک که یکی از موثرترین روشها در آبخیزداری نوین محسوب میشود . 

3،) لایه سوم »»»»»» آبخیزداری دیجیتال و هوشمند 

الف ) پایش لحظه ای حوزه آبخیز با استقرار سنسور بارش ..سنسور رطوبت خاک ..سنسور روان‌آب و استفاده از تصاویر ماهواره‌ای ( sentinel/Landsat)

ارسال داده ها به مراکز استانی »»»»»»»»داشبورد مدیریت جهاد کشاورزی استان 

1) استفاده از هوش مصنوعی :  کاربرد (AL) 

پیش بینی سیلاب ..تعیین زمان بهینه رها سازی آب ..اصلاح الگوی کشت ..شناسایی نقاط بحرانی فرسایش و اعمال پیشگیری فرسایش خاک و تصمیم سازی علمی نه سلیقه ای 

4) لایه چهارم »»»» پیوست اقتصادی (نقطه تمایز اصلی ) 

آبخیزداری اگر درآمد زا نباشد پایدار نخواهد بود .

ایجاد زنجیره ارزش محلی با طرح باغات دیم اقتصادی..تولید علوفه پایدار ..زنبورداری و توسعه علمی این رشته اقتصادی و درآمدزا و توسعه علمی گیاهان دارویی که بسیار ارز آوری دارد همگی برای بهره بردار محلی از لحاظ درآمد اقتصادی قابل توجیه خواهد بود و این پایداری طرح جامع ابخیز داری را تضمین خواهد کرد .

بازار آب مجازی »»»»»»»»» این بازار عامل اصلی افزایش تولید محصولات کم آب بر.   و کاهش فشار آبهای زیر زمینی خواهد بود که صادرات محصولات کشاورزی و دامی با رد پای آبی پایین محقق خواهد شد . 

5) لایه پنجم »»»»» حکمرانی و نگهداری 

الف ) تشکیل شرکتهای محلی آبخیزداری 

در این شرکت‌ها دولت با 30% سهام و مردم محلی با 40% و شرکتهای خصوصی و تعاونی های محلی با 30% سهام نگهداری و بهره برداری و پایش سیستم را بر عهده خواهند داشت . 

ب ) اصلاح ساختار نهادی در استان 

ایجاد معاونت آبخیزداری هوشمند در مدیریت جهاد کشاورزی استان با تخصیص اعتبارات ویژه استانی و ملی که ارتباط با وزارت نیرو ..سازمان محیط زیست کشور .. استانداری را بصورت تنگاتنگ حفظ و مدیریت نماید .

فاز بندی اجرا در سطح استان »»»»»»» 

فاز اول بصورت پایلوت بمدت 2 سال که عمدتاً در حوزه بحران زده استان اجرا می‌شود که در مساحتی حدود 5الی10 هزار هکتار عملیاتی می‌شود 

فاز دوم توسعه منطقه ای به مدت 2سال در مناطق شمال استان..مرکز ..جنوب خواهد بود در این فاز تمرکز بر مناطق سیل خیزی خواهد بود .

فاز سوم در این فاز تعمیم کل استان مد نظر خواهد بود و مدت اجرا 3 سال در نظر گرفته شده است که 60% حوضه های بحرانی استان را پوشش خواهد کرد . بنابراین باید قبل از اقدام اصلی مطالعات زمین شناسی به همراه اقلیم شناسی استان و همگام سازی علوم مدرن مرتبط با آبخیز داری انجام پذیرد . 

6 ) شاخص های عملکردی ( KPI)

بر اساس مطالعات انجام یافته میتوان شاخص های عملکردی طرح فوق را بدین صورت ارائه داد .

1) کاهش سیلاب مخرب در سطح استان به میزان 50%,

2) افزایش تغذیه آبخوانهای استان به میزان 30%

3) کاهش فرسایش خاک به میزان 40% 

4) افزایش درآمد محلی و تقویت اقتصاد کشاورزی در استان 

در نتیجه دستیابی به شاخص های عملکردی فوق می‌تواند به کاهش مهاجرت روستاییان به مناطق شهری را محقق کند و مناطق روستایی در مسیر توسعه در همه زمینه‌ها در سطح آمایش سرزمینی با نگاه آینده نگر و گسترش صنایع روستایی به حرکت پیش رونده خود ادامه خواهد داد . که این حرکت برای استان و در سطح بالاتر برای دولت مزیت راهبردی خواهد داشت و ازجمله این مزایا امنیت غذایی در استان ..کاهش هزینه های سیل و ایجاد اشتغال پایدار و افزایش سرمایه‌ های اجتماعی خواهد بود  بنابراین با اجرای این طرح و پروژه عظیم استانی که مبتنی بر آمایش سرزمینی استان است  میتوان از زاویه توسعه چند جانبه  برای استان آذربایجان غربی نیز نگاه کرد .و منافع ملی را نیز محقق نمود . 

و من التوفیق 

علی احمدیان پژوهشگر و آینده پژوه